สำนักประสานงานชุดโครงการ การวิจัยและพัฒนาเชิงพื้นที่ 5 จังหวัดภาคใต้ตอนกลาง........ "สนับสนุนงานวิจัยเชิงพื้นที่  เชื่อมโยงภาคีเพื่อการพัฒนา"                           



 
 
 
 
 
 
 
 
 

      
        รหัสโครงการ          ...RDG5050031       
        ชื่อโครการ           
  ...โครงการการวิจัยเชิงปฏิบัติการ                                                            
                                                            การฟื้นฟูกระบวนการย้อมครามในวิถีผ้าพื้นบ้านภาคใต้...
       
        ชื่อหัวหน้าโครงการ  
...น.ส.ประไพ ทองเชิญ
        ระยะเวลาโครงการ
 ...1 ปี 6 เดือน 
        .....................................................................................................................................
                 
      ที่มาและความสำคัญ

                   งานผ้าพื้นบ้านไทย ถือเป็นวิถีวัฒนธรรมเฉพาะ และภูมิปัญญาเฉพาะถิ่นที่น่าภาคภูมิใจของแต่ละภาค เฉพาะผ้า            
           พื้นบ้านภาคใต้ พบว่า ได้จางคลายจากภูมิปัญญาดั้งเดิมไปมากกว่าภาคอื่น ๆ ซึ่งมีความจำเป็นอย่างยิ่งที่จะต้องทำการส่ง            
           เสริมและพัฒนาขึ้นโดยอาศัยกระบวนการสืบค้น รวบรวมภูมิปัญญาดั้งเดิม แล้วทำการฟื้นฟู พัฒนาต่อยอดขึ้นมาใหม่            
           ส่วนที่กำลังจะสูญหายไป ตลอดจนสร้างความรับรู้ต่อชุมชน สังคม ให้ตระหนักในคุณค่า และหาแนวทางมาประยุกต์ใช้            
           ในชีวิตประจำวันอย่างเหมาะสม
                      งานวิจัยเชิงปฏิบัติการแบบมีส่วนร่วมอย่างต่อเนื่อง นับเป็นกลไกที่สำคัญและจะส่งผลให้วิถีวัฒนธรรมผ้าพื้นบ้าน           
           สามารถเคลื่อนตัวไปอย่างถูกทิศทางที่ควรจะเป็น จากประสบการณ์ตรงในงานวิจัยเชิงปฏิบัติการอย่างต่อเนื่องของผู้วิจัย            
           โดยตั้งต้นจากประเด็นการค้นหามาตรฐานผ้าทอพื้นบ้านเพื่อสิ่งแวดล้อมในปี พ.ศ. 2546 ได้ค้นพบลักษณะร่วมที่บ่งชี้ถึง            
           ความเป็นผ้าพื้นบ้านแท้ 7 ประการ คือ การใช้เส้นใยธรรมชาติ การใช้สีย้อมจากธรรมชาติ การใช้เครื่องทอผ้าตามภูมิปัญญา        
           พื้นบ้าน มีความเป็นกลุ่มหรือชุมชน ทอด้วยฝีมือและมีพัฒนาการของฝีมือ ผืนผ้าบ่งบอกเรื่องราวหรือเอกลักษณ์เฉพาะถิ่น            
           และกระบวนการผลิตปลอดภัยต่อผู้ทอ ผู้ใช้และสิ่งแวดล้อม (ประไพ ทองเชิญ , 2548)
                      งานวิจัยเชิงปฏิบัติการเพื่อค้นหาและรวบรวมองค์ความรู้ แม่สีธรรมชาติในวิถีผ้าพื้นบ้านภาคใต้ ปี 2547 - 2548        
           ได้องค์ความรู้เบื้องต้นตามภูมิปัญญาดั้งเดิมไว้ 2 ด้านหลัก คือ ประการที่หนึ่ง องค์ความรู้เรื่องผ้าพื้นบ้านภาคใต้ แบ่งได้ 3           
           ประการ คือ ผ้าทอ ผ้าบาติก และผ้ามัดย้อม ประการที่สอง องค์ความรู้เบื้องต้นแม่สีธรรมชาติภาคใต้ พบว่า พืชให้สีน้ำ
           เงินมีคราม3 สายพันธุ์ ได้แก่ ครามถั่ว ฃึ่งพบว่ามี 2 ชนิด คือ ครามถั่ว ชนิดฝักตรง และครามถั่วชนิดฝักงอชอบขึ้นบริเวณ            
           ที่โล่งในเขตทุ่งนา ครามย่าน ในเขตป่าภูเขา และฮ่อมในเขตป่าชื้น พืชให้สีเหลืองเข้ม คือ มะพูด ขมิ้น ย่านมันแดง ย่านผ้า            
           ร้ายห่อทอง สีแดง ได้จากหินแดงหรือดินแดง และสีดำเทา ได้จากใบคุระ เปลือกลูกมะพร้าว อีกทั้งความหลากหลายของ            
           สีธรรมชาติทั่วไปจากพืชพรรณตามภูมิศาสตร์เฉพาะถิ่น เช่น สีน้ำตาลจากเปลือกต้นตะบูนแดง และลูกจากชายทะเล สีเทา            
           จากเปลือกผลเงาะสวนสมรม บ้านคีรีวง นครศรีธรรมราช
                      ผลจากการตามร่องรอยภูมิปัญญาครามภาคใต้ พบหลักฐาน ถังครามที่เกาะยอ สงขลามีลักษณะเป็นถังไม้ สูง 1.5
           เมตร กว้าง 1.2 เมตร และยังมีคราบสีครามติดถังไม้ชัดเจน เมื่อสืบค้นเรื่องราวจากช่างทอผ้ารุ่นเก่าแก่ที่สุดในชุมชน
           ได้รับการยืนยันว่า บนเกาะยอมีการปลูกฝ้าย ปลูกครามทำเนื้อครามใช้ในวิถีวัฒนธรรมพื้นบ้านดั้งเดิม แต่น่าเสียดายว่าผู้รู้            
           เรื่องกรรมวิธีย้อมได้เสียชีวิตไปหมดแล้ว
                      รายงานการตามร่องรอยการทอผ้าและผ้าโบราณที่พบในเมืองปัตตานี โดย พิชัย แก้วขาว ปี 2541 ยืนยันว่าที่บ้าน            ทรายขาว อ. โคกโพธิ์ ปัตตานี มีช่างทอผ้าชาวไทยมุสลิม คือยายแมะหวอ หวังหม้ด วัย 94 ปี (เสียชีวิตแล้ว) มีภูมิปัญญา            
           ในการนำต้นครามมาย้อมผ้า และสามารถทำได้ทั้งครามแห้ง ครามเปียก ฃึ่งมีข้อมูลแวดล้อมพอจะสันนิษฐานได้ว่า พ่อค้า            
           ชาวฮอลันดา เป็นผู้คิดค้นกรรมวิธีการทำเนื้อครามแห้ง เพื่อให้สะดวกในการเก็บและการขนส่งให้ชาวปัตตานีผลิตเป็นสินค้า          
           ส่งออก และยังมีหลักฐานต้นครามถั่วชนิดฝักตรงขึ้นงอกงามตามธรรมชาติในพื้นที่ตำบลรูสะมิแลให้เห็นทุกวันนี้เพียงแต่คน            รุ่นหลังไม่รู้จักและไม่เห็นคุณค่าว่าเป็นต้นครามพืชให้สีน้ำเงินที่ใช้เป็นแม่สีจากธรรมชาติกันทั่วโลก และเข้าใจว่าเป็นวัชพืช
           จากงานศึกษาวิจัยที่กล่าวมา สามารถสรุปได้ว่ามีภูมิปัญญาการทำครามดั้งเดิมในวัฒนธรรมผ้าพื้นบ้านภาคใต้ ดังเช่นภูมิภาค            อื่น แต่ภูมิปัญญาครามและการย้อมสีธรรมชาติทั่วไปได้ขาดตอนไปจากวิถีชีวิตชุมชนชาวใต้ที่เปลี่ยนแปลงและพัฒนาไปอย่าง            รวดเร็วกว่าภาคอื่นๆ

       คำถามการวิจัย
                      จะสร้างเครือข่ายการมีส่วนร่วมของชุมชนและสถาบันทางศึกษาในท้องถิ่นเพื่อการฟื้นฟูภูมิปัญญาครามขึ้นใหม่ใน
           ภาคใต้ได้อย่างไร?
  
      วัตถุประสงค์ของโครงการ
          1. เพื่อฟื้นฟูภูมิปัญญาครามขึ้นใหม่ในวิถีผ้าพื้นบ้านภาคใต้ คือ ผ้าทอมือ ผ้ามัดย้อม และผ้าบาติก อันจะนำไปสู่ทิศทางของ            
             การพึ่งตนเองด้านวัตถุดิบสีครามและสีธรรมชาติทั่วไป ของกลุ่มทำผ้าพื้นบ้านภาคใต้ และกลุ่มงานหัตถกรรมพื้นบ้านสาขา        
             อื่น
          2. เพื่อบูรณาการองค์ความรู้ครามตามภูมิปัญญาท้องถิ่นกับความรู้ทางวิทยาศาสตร์และการจัดการสิ่งแวดล้อมใน
              สถาบันการศึกษาระดับท้องถิ่น
          3. เพื่อศึกษาความเป็นไปได้ในการนำครามไปใช้กับงานหัตถกรรมพื้นบ้านสาขาอื่น


      พื้นที่ศึกษา
             กลุ่มทอผ้าบ้านแพรกหา อ.ควนขนุน จ.พัทลุง
             กลุ่มย้อมผ้าสีธรรมชาติ สวนสีธรรมชาติ อ.สทิงพระ จ.สงขลา
             เด็กนักเรียนระดับมัธยม โรงเรียนสทิงพระวิทยา อ.สทิงพระ จ.สงขลา




                รายชื่อนักวิจัย

 อันดับ
ชื่อ-นามสกุล
ตำแหน่ง
รายละเอียด
1
   น.ส.ประไพ ทองเชิญ
  หัวหน้าโครงการ
2
   นายจรูญ น้อยปาน
  ผู้ร่วมวิจัย
3
   อาจารย์เกื้อ ฤทธิบูรณ์
  ผู้ร่วมวิจัย
4
   อาจารย์จรีรัตน์ รวมเจริญ   ผู้ร่วมวิจัย
5
   นายไชยา รัชนีย์   ผู้ร่วมวิจัย
6
   นางหนูแจก เกื้อทอง   ผู้ร่วมวิจัย